دانشنامه امام علی (ع): گامها و آرمانها
23 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : کتاب ماه کلیات ) اذر 1380 - شماره 48 )(6 صفحه - از 57 تا 62)
تعداد شرکت کننده : 0
گفت‏وگو

دانشنامهء امام علی(ع)؛ گامها و آرمانها

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

گفت‏وگو با حجت الاسلام و المسلمین علی اکبر رشاد رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

با خبر شدیم که پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهء اسلامی،دانشنامهء امام علی(ع)را در دست تدوین دارد.با حجت الاسلام و المسلمین علی اکبر رشاد،رئیس پژوهشگاه‏ فرهنگ و اندیشه اسلامی و سرپرست دانشنامهء امام علی(ع)گفت‏وگویی در این‏ خصوص داشتیم که تقدیم خوانندگان محترم می‏شود. ضمن سپاسگزاری از جنابعالی به خاطر فرصتی که در اختیار نشریه قرار دادید، خواهشمند است دربارهء پیشینه و چگونگی پایه‏ریزی این طرح عظیم برای آگاهی‏ خوانندگان نشریه توضیحاتی بفرمایید:

بسم الله الرحمن الرحیم.از سال 1378 طرحی در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهء اسلامی در خصوص تبیین ابعاد گوناگون فکری،علمی حضرت امام خمینی‏ سلام الله و رضوانه علیه،با عنوان دانشنامهء امام خمینی(ره)ارائه شد و از آنجا که‏ الگوی امام،حضرت امیرالمؤمنین(ع)بودند و اندیشه‏های حضرت امام سایهء سنت‏ و سیره حضرت امیر،ارواحنافداه،تلقی می‏شود،به نظر رسید که مجموعه‏ای با عنوان‏ اندیشه نامهء امام علی(ع)تدوین شود.از دیگر سو،دوستان ما در کارشناسی‏ها به این‏ نتیجه رسیده بودند که امروز اندیشه‏های ناب دینی،به ویژه در مباحث اجتماعی که‏ غالبا در تعالیم و کلمات امام علی(ع)متجلی و متبلور است،باید برای نسل جوان‏ هر چه روشن‏تر تبیین شود،تا اگر در رفتار دینداران و اصحاب دین و ارباب سیاست، چالش و لغزشی به چشم می‏خورد،نسل امروز اینها را در ارزیابی کل دین و دینداری، قیاس نگیرند؛و اصولا نسل معاصر(ایرانی و غیر ایرانی،عامه و نخبه)بیش از هر زمان دیگری محتاج آشنایی با تعالیم و سیرهء امیرالمؤمنین(ع)است.

بر این مبنا در سال 1378،اجرای طرحی به نام اندیشه نامهء امام علی(ع) پیش‏بینی شد و تمهیدات اولیه نیز صورت بست.هنگامی که در پیام نوروزی رهبر فرزانهء انقلاب،سال 79 به نام فرخندهء امیرالمؤمنین نامیده شد،این موضوع در پژوهشگاه مورد توجه مضاعف قرار گرفت و در همین حین علامه بزرگوار آیت الله جوادی آملی پیشنهادی را به مسئوولان ستاد سال امیرالمؤمنین(ع)عرضه فرمودند، با عنوان«صد مقاله از صد دانشمند و اندیشمند دربارهء حضرت امیر»،و سرانجام حسن‏ تلاقی اعلام سال امیرالمؤمنین و پیشنهاد تألیف مجموعه صد مقاله،و طرح ما،زمینه‏ ساز تحقق این طرح عظیم شد و ستاد بزرگداشت سال امیرالمؤمنین(ع)که زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأسیس و مشغول فعالیت شد،این پروژه را به ما پیشنهاد کرد.به این ترتیب کار برنامه‏ریزی نهایی طرح به طور جدی آغاز شد؛و عمدهء اعتبار مورد نیاز تحقیق و تألیف آن را ستاد امیرالمؤمنین(ع)تعهد کرد. هزینه‏های جانبی و چاپ نیز در پژوهشگاه پیش‏بینی شد.

اندیشه نامهء امام علی(ع)چه ویژگیهایی دارد؟

اندیشهء نامهء امام علی(ع)به صورت دانشنامه‏ای موضوعی عرضه خواهد شد

دانشنامهء امام علی(ع)از ویژگیهای منحصر به فرد و متنوعی برخوردار است که‏ همهء آنها را یکجا در هیچ یک از دایرةالمعارفها و موسوعه‏های مربوط به‏ سنت و سیره امیرالمؤمنین(ع)نمی‏توان یافت‏ تنوع و جامعیت مباحث دانشنامهء امام علی(ع)است‏ که در شش محور کلان و حدود یکصد و چهل مدخل اصلی سامان یافته است. البته هر مدخل به طور میانگین شامل‏ بیست مدخل فرعی است و مجموع مداخل فرعی به بیش از دو هزار عنوان بالغ خواهد شد و طبعا مجموعهء مختصات و ویژگی‏های عمومی یک دانشنامه را باید احراز بکند. هر چند موسوعه‏های علمی،مخصوصا گسترده نگاشته‏هایی که دربارهء شخصیت و مکتب امیرالمؤمنین(ع)پدید آمده است هر یک ویژگی و خصوصیتی دارند،اما دانشنامهء امام علی(ع)از ویژگیهای منحصر به فرد و متنوعی برخوردار است که‏ همهء آنها را یکجا در هیچ یک از دایرةالمعارفها و موسوعه‏های مربوط به سنت و سیره امیرالمؤمنین(ع)نمی‏توان یافت که به پاره‏ای از آنها اشاره می‏کنم:

نخستین ویژگی:اهتمام ویژه به تجزیه و تحلیل،تبیین و ارائه مسائل فکری‏ -اجتماعی معاصر با استناد به کلمات و سیرهء آن بزرگوار است.

در دانشنامه مباحث و قضایای فکری و مورد ابتلای امروز بشر را به ساحت‏ قدسی حضرت امیر(ع)،عرضه و سعی کرده‏ایم با بهره‏گیری از کلام و سیرهء آن‏ حضرت پاسخ آنها را دریافت کنیم؛چرا که آن بزرگوار به عنوان‏ انسان کامل و مظهر اسما و صفات کمال و جلال و جمال‏ الهی،چونان حق،برای همیشه تاریخ،امام و اسوه همه‏ بشریت هستند.البته بسته به این که ما چقدر دردمند و داروجوی باشیم و تا چه مایه خویش را درست‏ تعریف کنیم و نیاز خود را دقیق تشخیص بدهیم و چگونه و تا کجا سراغ آن بزرگوار برویم،از خرمن‏ سخاوتش سهم خواهیم برد و خوشه خواهیم چید.لذا با عنایت به وضعیت انسان بحران زده و سرگشته‏ کنونی که در چنبرهء هزار درد و دشواری درگیر است،بشر بیش از همیشه نیازمند درمانهای قدسی و کارسازی است‏ که می‏شود از مکتب امیرالمؤمنین(ع)اخذ و اقتباس‏ کرد.

دومین ویژگی:این است که همکاران ما بنا داشته‏اند همهء احادیث را که در زمینهء مدخلها از آن بزرگوار بر جای‏ مانده بررسی کنند.به همین خاطر بنابراین است هر مقاله حاوی استقرای نسبتا کامل کلمات و مطالب وارد شده از آن بزرگوار،در باب مدخل موضوع مقاله باشد.

سومین ویژگی:تنوع و جامعیت مباحث دانشنامهء امام علی(ع)است که در شش محور کلان و حدود یکصد و چهل مدخل اصلی سامان یافته است.البته هر مدخل‏ به طور میانگین شامل بیست مدخل فرعی است و مجموع مداخل فرعی به بیش از دو هزار عنوان بالغ‏ خواهد شد.هر یک از محورها چه بسا به علوم و رشته‏های‏ مختلف مربوط می‏شود.

از این رو،در سامان‏یابی نهایی ممکن است به ده یا دوازده عنوان کلی تقسیم‏ شود که هر عنوان نام جلد محتوی آن قلمداد گردد.بنابراین دانشنامه از جامعیتی‏ نسبی در موضوعات نیز برخوردار است و در آن سعی شده است که همهء اضلاع و ابعاد شخصیت و تعالیم آن بزرگوار مورد بحث قرار گیرد.

هر چند شخصیت امیرالمؤمنین از جامعیت و وسعتی برخوردار است که هرگز انسان عادی به ژرفا و کرانهء آن نمی‏تواند دست یابد،آن بزرگوار به اقیانوسی‏ می‏ماند که هم کران ناپیداست،هم ژرفا ناپیدا،ما نیز مدعی نیستیم که تمام ابعاد شخصیتی و همهء افکار و اندیشه‏ها و تعالیم آن حضرت و همهء حوادث مرتبط و مربوط به ایشان را در این مجموعه مورد بحث و تحقیق قرار داده‏ایم؛اما سعی ما بر تحصیل جامعیت نسبی بوده است.

چهارمین ویژگی:این است که سعی شده است مجموعهء مدخلها،ساختارمند و مقالات،مکمل همدیگر تلقی شود؛یعنی از مباحث تاریخی و سیروی و طرح‏ مسائل مبنایی و زیرساختی آغاز و به اجتماعیات و سیاسیات منتهی شده و در نهایت با منبع‏شناسی کامل گشته است.

پنجمین ویژگی:این است که اندیشه‏ها و کلمات یک شخصیت صاحب‏ مکتب،کانون بحثها را تشکیل داده است.

لطفا به مدخلهای اصلی اشاره بفرمایید. مدخلها به شرح زیر است:

حوزهء تاریخ و سیره

ابو طالب/زیست‏نامهء امام علی(ع) /امام علی(ع)در قرآن/امام علی(ع) از نگاه حضرت محمد(ص)/امام‏ علی(ع)از نگاه صحابه/سیرهء امام‏ علی(ع)/سقیفه/فدک/غدیر/ قاسطین و صفین/مارقین و نهروان‏ /ناکثین و جمل/کوفه/امام‏ علی(ع)پایه‏گذار علوم اسلامی/امام‏ علی(ع)و اهل بیت(ع)/القاب امام‏ علی(ع)/فضایل و مناقب امام علی(ع) /روایات امام علی(ع)/مباهله/ مظلومیت امام علی(ع)/امام علی(ع)و قتل عثمان/فصاحت و بلاغت امام‏ علی(ع)/تأثیر امام علی(ع)بر ادبیات‏ فارسی/قاعدین/امام علی(ع)در زمان‏ پیامبر/حبّ امام/تاریخ و فلسفه تاریخ‏ /تأثیر امام علی(ع)بر فرهنگ و تمدن‏ بشری/نجف‏

قلمرو حکمت،الهیات و معارف

معرفت‏شناسی در منظر امام/تعقل‏ و تفکر/هستی شناسی/حیات عارفانهء امام علی(ع)/قلب/فطرت/وحی/برهانهای اثبات وجود خدا/توحید/توصیف‏ خدا(اسماء و صفات)/قضا و قدر/بداء/عدل الهی و جبر و اختیار/خیر و شرّ /هدایت و ضلالت/سعادت و شقاوت/قلمرو دین/بعثت و نبوت/امام‏ علی(ع)و قرآن/روش تفسیری امام علی(ع)/امامت و خلافت/ادله و نصوص‏ امامت/عام غیبت امام/امام علی(ع)،غلو و غالیان/امام علی(ع)و تشیع/ ایمان/نفاق/معاد/خلقت/مبانی و نظام اخلاق/عبادت و عبودیت/تقوا/ دعا/تعلیم و تربیت/امام علی(ع)و کرامت انسان/دین و دنیا/تربیت عقلانی‏ /معرفت نفس

تمهیدات اولیه برای چاپ مطلوب مجموعه،در حال پیگیری است‏ و مجموعا بیش از هشتاد درصد پروژه پایان یافته است‏ و به امید خداوند به زودی و تا پایان سال جاری در دسترس علاقه‏مندان‏ قرار خواهد گرفت‏

حوزهء حقوق

حقوق متقابل مردم و حکومت از دیدگاه امام علی(ع)/نقش مردم و بیعت در حکومت از دیدگاه امام علی(ع)/حقوق بشر/آیین دادرسی/حقوق اقلیتهای‏ دینی/زن و حقوق آن/آزادی/جرم‏شناسی/امام علی(ع)و برخورد با مجرمان‏ /پیشگیری از جرم/قانون مداری امام علی(ع)و نظارت بر اجرای آن/فقه امام‏ علی(ع)

زمینهء سیاست

منشأ مشروعیت/جامعهء آرمانی/اخلاق کارگزاران/جهاد/امر به معروف‏ و نهی از منکر/اصول مدیریت از دیدگاه امام علی(ع)/امام علی(ع)و سیاست/قدرت از دیدگاه امام علی(ع)/آسیب‏شناسی حکومت‏ از دیدگاه امام علی(ع)/ساختار حکومت امام علی(ع)/ اهداف و آرمانهای حکومت/عوام و خواص از دیدگاه‏ امام علی(ع)/وسیله و هدف از دیدگاه امام علی(ع) /امام علی(ع)و مخالفان/آیین کشورداری از منظر امام علی(ع)

مباحث اقتصادی

مبانی مکتبی نظام اقتصاد اسلامی/ بیت‏المال/سیرهء اقتصادی امام علی(ع)/بازار در حکومت امام علی(ع)/سیاستهای اقتصادی‏ امام علی(ع)/عدالت اقتصادی امام علی(ع)/فقر و غنا/زهد و قناعت/دنیا و آخرت/امنیت اقتصادی از دیدگاه امام علی(ع)

کتابشناسی و مرجع‏شناسی

نهج البلاغه/اسناد نهج البلاغه/مستدرکات‏ نهج البلاغه/شرحهای نهج البلاغه/غررالحکم و دررالکلم/صحیفهء علویه و مستدرکات آن/ دستور معالم الحکم/مصحف امام علی(ع)/ دیوان منسوب به امام علی(ع)/الغدیر/میقات‏ الانوار/غدیریّه‏نگاری در جهان اسلام/احقاق‏ الحق/وقعه صفین/خصایص امیرالمؤمنین/ الغارات/کفایةالطالب/سندالامام علی(ع)/ مشارق انوارالیقین/لمسترشد فی الامامه/ غایةلمرام/العمده فی عیون‏الاختیار/ماة کلمة/کتاب سلیبن قیس/کشف‏ الیقین فی فضایل امیرالمؤمنین/موسوعةالامام علی(ع)/سند الامام علی(ع) (2)/الغدیر فی‏التراث الاسلامی/کتاب الجمل/المعجار و الموازنة/اثبات‏ الوصیة/مناقب امیرالمؤمنین(ع)/نثرالمعالی‏ برای انتخاب این مداخل چه ملاکهایی مورد نظر بوده است؟

در گزینش مدخلها دو معیار عمده مورد نظر بوده است: یکی-چنان که اشاره کردم-روزآمدی و سعی و اهتمام به مسائل معاصر و مباحث مورد حاجت بشر امروز،و دیگر فراوانی موارد مختلف در کلمات حضرت‏ امیر و تعالیم آن بزرگوار؛یعنی دغدغه‏های امیرالمؤمنین(ع)و دردهای بشر معاصر،دو ملاک اصلی انتخاب مدخلهای اصلی دانشنامه است.

طراحی نخستین مدخلها،توسط خود بنده صورت گرفت و پس از بررسی و تکمیل در گروههای علمی-تخصصی،و شور در شورای علمی،تصحیح و تصویب‏ شد؛و در مدتی کمتر از دو ماه،با پیشنهاد مداخل دیگری توسط گروههای علمی و بررسی و تصویب آنها در شورای علمی به شکل کنونی تکمیل شد. در مورد انتخاب مؤلفان هم توضیحاتی بفرمایید که چه ملاک و معیاری در گزینش پژوهشگران مورد لحاظ قرار گرفته است؟ در گزینش مؤلفان،اولا محتوای مدخلهای اصلی و توجه‏ به تخصص افراد،مدنظر بوده است.بنا را بر این گذاشتیم که‏ مقالات مربوط به هر مدخل به محققی که در آن‏ موضوع تحصیل یا مطالعهء وافی و کافی داشته باشد واگذار شود.ثانیا،با توجه به ضیق وقت سعی شده‏ است پژوهشگرانی انتخاب بشوند که واجد انگیزهء مضاعف برای ادای ادب غلامی به ساحت علوی‏ علوی باشند و مقاله‏ها به موقع به دست آید.

ثالثا،کوشش شده است دانشنامه از سویی‏ ملتقای مؤلفان و پژوهشگران جوان،پرذوق و بالنده باشد و از دیگر سو در بردارندهء ترکیبی از دانش آموختگان دانشگاه و تحصیل کردگان حوزه‏ باشد.البته تسلط بر ادبیات عرب و آشنایی با کلمات حضرت امیرالمؤمنین(ع)و احیانا صاحب‏ تألیف و تحقیق دربارهء آن بزرگوار و نهج البلاغه‏ بودن نیز از شروط فرعی مورد توجه است. با توجه به گستردگی ار و تنوع مداخل آیا از محققان سایر کشورهای اسلامی نیز استفاده‏ شده است؟

در ابتدای کار در صدد اشتفاده از محققان‏ سایر کشورها نیز بودیم.امال به دلیل تنگی زمان و مجال تألیف و آماده‏سازی و نشر موسوعه،چندان‏ توفیقی در این خصوص حاصل نشد.لذا تنها از بعضی محققان غیرایرانی مقالاتی در مجموعه‏ هست.البته این معلول شرایط تحمیلی ویراست‏ نخست است،طبعا مجال خواهیم داشت برای ویرایش دوم هم از محققان و مؤلفان دیگریث در ایران-که احیانا نتوانستیم آنها را شناسایی کنیم یا مقالات‏ سفارشی به موقع به دست ما نرسیده است-و هم از محققان غیرایرانی بیشتری‏ مقالاتی را به مجموعه بیفزاییم. آیا این دانشنامه برای قشر خاصی تألیف می‏شود؟

دانشنامه،موسوعه‏ای تخصصی محض نیست.اما در عین حال حاوی‏ مقالات فنی و دقیق علمی است و در مجموع قشر تحصیلکرده،فرهنگی ... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی